Çocuklarda baş ve boyun bölgesinde fark edilen kitle, şişlik, kist veya ciltte küçük bir açıklık ailelerde endişeye neden olabilir. Ancak çocukluk çağındaki baş-boyun kitlelerinin önemli bir bölümü iyi huylu nedenlere bağlıdır. Enfeksiyonlara bağlı büyümüş lenf bezleri, doğumsal kistler ve anne karnındaki gelişim sırasında kapanması gereken bazı yapıların açık kalması bu bölgede görülen oluşumların başlıca nedenleri arasındadır.
Çocuklarda baş boyun cerrahisi, yalnızca kitlelerin ameliyat edilmesini değil; oluşumun nedeninin belirlenmesini, enfeksiyonla ilişkili olup olmadığının değerlendirilmesini, görüntüleme yöntemlerinin doğru seçilmesini ve ameliyat gereken durumlarda çevredeki önemli yapıların korunmasını da kapsayan bir değerlendirme sürecidir.
Çocukların baş ve boyun anatomisi erişkinlerden farklıdır. Bu bölgede solunum yolu, yemek borusu, tiroid bezi, büyük damarlar, önemli sinirler ve tükürük bezleri gibi birçok yapı birbirine yakın konumdadır. Bu nedenle boyunda ortaya çıkan her oluşumun yeri, derinliği, hareketliliği ve çevre dokularla ilişkisi değerlendirilmelidir.
Çocuklarda boyun bölgesindeki oluşumlar genel olarak doğumsal, enfeksiyöz-enflamatuvar ve daha nadiren tümöral nedenler şeklinde sınıflandırılabilir.
Doğumsal oluşumlar çocuk doğduğunda mevcut olabilir ancak her zaman yenidoğan döneminde fark edilmez. Bazı kistler yıllarca küçük kalabilir ve ilk kez üst solunum yolu enfeksiyonundan sonra büyüyerek belirgin hale gelebilir.
Çocukluk çağında karşılaşılan başlıca doğumsal boyun kitleleri arasında tiroglossal kanal kisti, brankial kist ve sinüsler, dermoid veya epidermoid kistler ile daha seyrek görülen diğer gelişimsel anomaliler bulunur. Boynun orta hattındaki kitlelerde özellikle tiroglossal kanal kisti ve dermoid kist düşünülürken, boynun yan tarafındaki oluşumlarda brankial anomaliler ve lenf bezleri daha sık değerlendirilir.
Çocuklarda boyunda fark edilen şişliklerin çok önemli bir bölümü ise lenf bezlerinden kaynaklanır. Özellikle üst solunum yolu, boğaz, kulak ve diş enfeksiyonlarından sonra boyundaki lenf bezleri büyüyebilir.
Daha nadir olarak tükürük bezleri, tiroid bezi, damar veya lenfatik sistem kaynaklı oluşumlar ve iyi veya kötü huylu tümörler de boyun kitlesi şeklinde ortaya çıkabilir. Bu nedenle yalnızca kitlenin görünümüne bakılarak kesin tanı konulması her zaman mümkün değildir.
Çocuklarda mide reflüsü hakkında detaylı bilgi almak için tıklayın.
Çocuklarda boyunda şişlik oldukça sık görülür ve her şişlik ciddi bir hastalık anlamına gelmez. Özellikle nezle, boğaz enfeksiyonu ve diğer viral hastalıklar sırasında lenf bezleri büyüyebilir. Reaktif olarak büyüyen lenf bezlerinin enfeksiyon geçtikten sonra haftalar boyunca ele gelmeye devam etmesi de mümkündür.
Bununla birlikte bazı özellikler daha ayrıntılı değerlendirme gerektirir.
Kısa süre içinde belirgin büyüme gösteren, uzun süre küçülmeyen, sert veya çevre dokulara sabit hissedilen kitleler değerlendirilmelidir. Köprücük kemiğinin hemen üzerinde bulunan lenf bezleri de diğer bölgelerdeki sıradan enfeksiyon lenf bezlerinden farklı şekilde ele alınır.
Boyundaki şişliğe uzun süren ateş, nedeni açıklanamayan kilo kaybı, gece terlemeleri, iştahsızlık, kolay morarma veya vücudun farklı bölgelerinde lenf bezi büyümeleri eşlik ediyorsa ayrıntılı inceleme gerekebilir.
Buna karşılık kızarık, ağrılı, sıcak ve kısa sürede büyüyen bir şişlik enfeksiyon veya apse ile ilişkili olabilir. Böyle bir durumda da özellikle yüksek ateş, boyun hareketlerinde kısıtlılık, yutma güçlüğü veya solunum sıkıntısı varsa gecikmeden değerlendirme yapılmalıdır.
Çocuğun boynundaki kitlenin ne kadar süredir var olduğu, zaman içerisinde büyüyüp büyümediği ve daha önce aynı bölgede şişlik veya akıntı gelişip gelişmediği tanı açısından önemli bilgiler sağlar.
Tiroglossal kanal kisti, çocuklarda görülen en sık doğumsal boyun kitlelerinden biridir. Anne karnındaki gelişim sırasında tiroid bezi dil kökünden boynun alt bölümüne doğru ilerler. Bu hareket sırasında oluşan tiroglossal kanalın normalde kaybolması gerekir. Kanalın bir bölümü açık kaldığında ilerleyen dönemde kist gelişebilir.
Tiroglossal kist çoğunlukla boynun orta hattında, dil kemiği olarak bilinen hyoid kemiğin yakınında fark edilir.
Tipik özelliklerinden biri yutkunma sırasında hareket edebilmesidir. Bazı çocuklarda dil dışarı çıkarıldığında kitlenin yukarı doğru hareket ettiği de görülebilir.
Kist uzun süre herhangi bir şikayete neden olmadan kalabilir. Ancak üst solunum yolu enfeksiyonlarından sonra büyüyebilir, enfekte olabilir ve boyunda ağrılı, kızarık bir şişlik haline gelebilir. Büyük kistler nadiren yutma veya solunum üzerinde baskı oluşturabilir.
Tanıda genellikle ultrasonografi kullanılır. Görüntüleme yalnızca kistin özelliklerini değerlendirmek için değil, boyunda normal konumunda tiroid dokusunun bulunduğunu göstermek açısından da önemlidir.
Tiroglossal kistin kalıcı tedavisi çoğunlukla cerrahidir. Standart yaklaşım Sistrunk ameliyatı olarak bilinen yöntemdir. Bu operasyonda yalnızca görünen kist çıkarılmaz; kistle ilişkili kanalın ve hyoid kemiğin orta bölümünün de çıkarılması hedeflenir. Bu yaklaşımın yalnızca kistin çıkarılmasına kıyasla tekrar riskini azalttığı uzun dönemli çocuk çalışmalarında gösterilmiştir.
Kist aktif olarak enfekteyse genellikle önce enfeksiyon tedavi edilir, ardından uygun dönemde cerrahi planlanır.
Brankial kist, sinüs ve fistüller anne karnındaki baş-boyun gelişimi sırasında bazı yapıların tamamen kapanmaması sonucu ortaya çıkan doğumsal anomalilerdir.
En sık boynun yan tarafında görülürler. Özellikle ikinci brankial yarık anomalileri çocuklarda daha sık karşılaşılan tipler arasındadır. Kitle çoğunlukla sternokleidomastoid adı verilen büyük boyun kasının ön kenarına yakın bölgede ortaya çıkar.
Brankial kist dışarıdan düzgün sınırlı, çoğunlukla ağrısız bir şişlik şeklinde fark edilebilir. Ancak enfekte olduğunda hızla büyüyebilir, kızarabilir ve ağrı oluşturabilir.
Brankial sinüslerde ise boyun cildinde doğuştan veya sonradan fark edilen küçük bir delik bulunabilir. Bu açıklıktan dönem dönem berrak veya mukus benzeri sıvı gelebilir. Tekrarlayan enfeksiyonlar ve akıntılar özellikle sinüs veya fistül varlığını düşündürebilir.
Birinci brankial yarık anomalileri kulak çevresi, dış kulak yolu veya çene köşesine yakın bölgelerde ortaya çıkabilir ve yüz siniriyle yakın komşuluk gösterebilir. Bu nedenle cerrahi planlamaları diğer brankial anomalilerden daha özellikli olabilir. 2024 yılında yayımlanan uluslararası çocuk kulak-burun-boğaz konsensüsü de bu lezyonlarda parotis bezi ve yüz siniri ilişkisine göre ayrıntılı cerrahi değerlendirme yapılmasının önemini vurgulamaktadır.
Brankial anomalilerde kalıcı tedavi çoğunlukla kist, sinüs veya fistül yolunun mümkün olduğunca tamamen çıkarılmasıdır. Tekrarlayan enfeksiyonlar çevre dokularda yapışıklığa yol açarak cerrahiyi zorlaştırabileceği için ameliyat zamanlaması kişiye göre planlanmalıdır.
Çocuklarda boyun lenf bezlerinin büyümesi son derece sık karşılaşılan bir durumdur. Sağlıklı çocuklarda dahi küçük boyun lenf bezleri elle hissedilebilir.
En sık neden viral üst solunum yolu enfeksiyonlarıdır. Boğaz enfeksiyonları, bademcik enfeksiyonu, kulak sorunları, saçlı deri enfeksiyonları ve diş problemleri de lenf bezlerinde büyümeye yol açabilir.
Bu nedenle her lenf bezi büyümesinde ameliyat veya biyopsi yapılmaz. Genel durumu iyi olan ve yakın zamanda enfeksiyon geçirmiş çocuklarda klinik takip çoğunlukla yeterlidir.
Cerrahi değerlendirme bazı özel durumlarda gündeme gelir.
Lenf bezinin uzun süre büyümeye devam etmesi, sert veya hareketsiz olması, yaklaşık 2 cm'nin üzerinde kalıcı hale gelmesi veya köprücük kemiği üzerinde bulunması ileri incelemeyi gerektirebilir. Özellikle ateş, gece terlemesi, kilo kaybı, dalak veya karaciğer büyümesi gibi sistemik belirtiler eşlik ediyorsa farklı hastalıkların dışlanması gerekir.
Enfeksiyona bağlı lenf bezinde apse oluşmuşsa cerrahi drenaj gerekebilir. Bununla birlikte bazı atipik mikobakteri enfeksiyonlarında yalnızca apsenin boşaltılması yerine farklı cerrahi yaklaşımlar tercih edilebilir.
Tanının netleştirilemediği ve lenfoma gibi hastalıklardan şüphelenilen durumlarda ise lenf bezinden doku örneği alınması gerekebilir. İğne biyopsisi bazı çocuklarda kullanılabilse de belirli durumlarda lenf bezinin tamamının çıkarıldığı eksizyonel biyopsi tanı açısından daha fazla bilgi sağlayabilir.
Dolayısıyla lenf bezi ameliyatı “büyümüş lenf bezini almak” amacıyla rutin olarak yapılan bir işlem değildir; ameliyat veya biyopsi kararı klinik bulgular ve tetkikler sonucunda verilir.
Dermoid kist, deri altında gelişen ve içerisinde deri dokusuna ait hücrelerin bulunduğu iyi huylu doğumsal bir kisttir. Baş ve boyun bölgesi çocukluk çağında dermoid kistlerin görülebildiği önemli alanlardan biridir.
Dermoidler kaş çevresinde, alın bölgesinde, burun kökünde, kafa derisinde veya boynun orta hattında ortaya çıkabilir.
Çoğunlukla yavaş büyüyen, ağrısız ve düzgün sınırlı bir kitle şeklinde fark edilir. Boynun orta hattında bulunduğunda tiroglossal kanal kistiyle karışabilir. Nitekim çocuklarda orta hat boyun kitlelerinde bu iki durum ayırıcı tanıda özellikle birlikte değerlendirilir.
Dermoid kistlerin büyük bölümü yüzeyeldir. Ancak özellikle burun ve alın orta hattında bulunan bazı dermoidlerin kafa içine doğru uzanımı olabilir. Bu nedenle kitlenin yerleşimine göre ameliyat öncesinde ultrasonografi, MR veya BT gibi görüntüleme yöntemlerinden yararlanılabilir.
2026 yılında yayımlanan geniş bir sistematik inceleme, özellikle orta hat frontonazal dermoidlerin sinüs yolu ve kafa içi uzanım açısından yan yerleşimli lezyonlardan daha dikkatli değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.
Tedavide kistin tamamen çıkarılması hedeflenir. Ameliyatın şekli kistin konumuna, derinliğine ve çevre yapılarla ilişkisine göre belirlenir.
Çocuklarda baş boyun kitlesi tanısı ayrıntılı öykü ve fizik muayene ile başlar. Kitlenin doğumdan beri bulunup bulunmadığı, ne zaman fark edildiği, hızlı mı yavaş mı büyüdüğü, enfeksiyonlarla birlikte değişip değişmediği, ağrı veya akıntı yapıp yapmadığı sorgulanır.
Muayenede kitlenin orta hatta mı yoksa boynun yan tarafında mı olduğu, büyüklüğü, hareketliliği, sertliği, ciltle ilişkisi ve hassasiyeti değerlendirilir. Yutkunma veya dil hareketleriyle yer değiştiren bir kitle tiroglossal kanal kistini düşündürebilirken, boynun yan tarafındaki tekrarlayan şişlik ve cilt açıklığı brankial anomaliler açısından değerlendirilir.
Görüntüleme gerektiğinde çoğu yüzeyel çocukluk çağı kitlesinde ilk tercih ultrasonografi olur. Ultrason radyasyon içermez ve kitlenin kistik mi, solid mi olduğunu; boyutunu, sınırlarını ve kanlanmasını değerlendirmeye yardımcı olur. Bu nedenle güncel radyoloji literatüründe çocukluk çağı yüzeyel kitlelerinin ilk değerlendirmesinde ultrason temel görüntüleme yöntemi olarak önerilmektedir.
MR görüntüleme özellikle derin boyun dokularına uzanan, sinir ve damarlarla ilişkisi ayrıntılı olarak değerlendirilmesi gereken veya kafa tabanı ve kafa içi bağlantısından şüphelenilen lezyonlarda kullanılabilir.
BT ise bazı akut enfeksiyonlarda, apse şüphesinde, kemik yapılarının değerlendirilmesinde veya hızlı ayrıntılı görüntüleme gereken özel durumlarda tercih edilebilir. Çocuklarda radyasyon duyarlılığı nedeniyle hangi görüntülemenin gerekli olduğuna klinik duruma göre karar verilmelidir.
Bazı hastalarda kan testleri, enfeksiyon testleri, tiroid fonksiyonları veya biyopsi gibi ek incelemeler de gerekebilir.
Çocuklarda boyunda bulunan her kitle ameliyat edilmez. Baş boyun cerrahisi kararı kitlenin türüne, büyüklüğüne, bulunduğu bölgeye, enfeksiyon riskine ve çocuğa oluşturduğu probleme göre verilir.
Tiroglossal kanal kistlerinde tekrarlayan enfeksiyon ve ilerleyen dönemde büyüme riski nedeniyle çoğunlukla cerrahi tedavi planlanır. Aktif enfeksiyon varsa önce enfeksiyonun kontrol altına alınması tercih edilir.
Brankial kist, sinüs veya fistüllerde tekrarlayan şişlik, enfeksiyon ve akıntı görülmesi cerrahi tedavinin temel nedenleri arasındadır. Tam çıkarılmayan sinüs veya fistül yollarında tekrar gelişebileceği için ameliyatın anatomik plana uygun yapılması önemlidir.
Dermoid kistlerde büyüme, enfeksiyon, çevre yapılara baskı veya tanısal belirsizlik cerrahiyi gündeme getirebilir. Özellikle başın orta hattındaki bazı dermoidlerin derin uzanımı ameliyat öncesinde ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir.
Lenf bezlerinde ise yaklaşım farklıdır. Enfeksiyon sonrası gelişen sıradan reaktif lenf bezleri çoğunlukla ameliyat gerektirmez. Cerrahi girişim; apse gelişmesi, belirli enfeksiyon tipleri veya kesin tanı için doku örneğine ihtiyaç duyulması gibi seçilmiş durumlarda uygulanır.
Ameliyat kararı verilirken amaç yalnızca görülen kitleyi çıkarmak değildir. Lezyonun kaynağını ve olası uzanımını belirlemek, önemli damar ve sinirleri korumak, tekrar riskini azaltmak ve çocuğa mümkün olduğunca güvenli bir cerrahi süreç sağlamak gerekir.
Bu nedenle çocuklarda boyun kitlesi saptandığında kitlenin büyüklüğünden önce kökeninin anlaşılması önemlidir. Boyundaki birçok şişlik iyi huylu ve geçici nedenlerle ortaya çıksa da doğumsal kistler, tekrarlayan enfeksiyonlar veya uzun süre devam eden kitleler çocuk cerrahisi açısından ayrıntılı değerlendirme gerektirebilir.
Sünnet • Kasık Fıtığı • İnmemiş Testis • Hidrosel • Laparoskopik Kasık Fıtığı • Hipospadias
Çocukluk döneminde sık karşılaşılan cerrahi durumların başında gelen kasık fıtıkları, ebeveynler için genellikle büyük bir endişe kaynağıdır...
Bebeklerde kasık fıtığı, çoğunlukla doğumdan itibaren var olan anatomik bir soruna bağlı olarak gelişir. Erişkinlerde görülen kasık fıtıklar...
Çocuklarda mide içeriğinin yemek borusuna doğru geri gelmesi oldukça sık karşılaşılan bir durumdur. Özellikle yaşamın ilk aylarında beslenme...