UP darlık, böbrek havuzu (pelvis) ile idrarı mesaneye taşıyan kanalın (üreter) birleştiği noktada idrar akışının yavaşlaması ya da zorlaşmasıdır. Tıbbi adıyla üreteropelvik bileşke darlığı, çocuklarda böbrek genişlemesinin en sık nedenlerinden biridir; çoğu zaman anne karnındaki rutin ultrasonda fark edilir ve her çocukta ameliyat gerektirmez.
Uluslararası kaynaklarda UPJ darlığı (ureteropelvic junction obstruction) olarak da geçen bu durumda idrar böbrek havuzunda birikir ve havuz zamanla genişler. Genişlemenin derecesi, böbreğin çalışma payı ve çocukta belirti olup olmaması, tedavi kararını belirleyen başlıca etkenlerdir. Bazı bebeklerde tablo kendiliğinden düzelirken bazılarında böbreği korumak için cerrahi gerekir.
Ebeveynler için en zor kısım çoğu zaman belirsizliktir: “Bebeğimin böbreği büyük çıktı, ne olacak?” sorusu doğumdan önce başlar ve doğumdan sonra düzenli kontrollerle yanıtlanır. Doğru zamanda ve doğru tetkiklerle yapılan değerlendirme, çocuğu hem gereksiz bir ameliyattan hem de geciken bir tedaviden korumanın en güvenli yoludur.
UP darlık, böbrekte üretilen idrarın böbrek havuzundan üretere geçtiği bölgede akışın yavaşlamasıdır. Bu bölge daralmış ya da düzgün kasılamıyor olabilir. İdrar havuzda birikir, havuz genişler ve buna hidronefroz denir. Darlık hafif olabileceği gibi zamanla böbrek fonksiyonunu etkileyecek kadar belirgin de olabilir.
Böbrek, idrarı sürekli üretir ve bu idrar önce böbrek havuzunda toplanır. Havuzdan üretere geçiş normalde kesintisiz ve kolaydır. Bileşke bölgesinde bir sorun olduğunda idrar “huniye sıkışmış su” gibi yavaş akar. Halk arasında çocuklarda böbrek darlığı denildiğinde de çoğunlukla bu tablo kastedilir.
Hidronefroz, böbreğin toplayıcı sisteminin idrarla genişlemesi anlamına gelir; bir hastalık adı değil, bir bulgudur. UP darlık hidronefrozun nedenlerinden biridir, ancak tek nedeni değildir. Vezikoüreteral reflü (idrarın mesaneden böbreğe geri kaçması), üreterin mesaneye girdiği yerde darlık veya geçici, zararsız genişlemeler de benzer bir görüntü oluşturabilir. Bu yüzden hidronefroz görüldüğünde asıl soru, genişlemenin gerçek bir tıkanıklıktan kaynaklanıp kaynaklanmadığıdır.
UP darlığın en sık nedeni, doğumsal olarak daralmış ya da kas yapısı düzgün gelişmemiş, bu yüzden idrarı ileri itemeyen kısa bir üreter bölümüdür. Daha büyük çocuklarda ise böbreğin alt kısmına giden bir damarın üreteri çaprazlayarak üzerine baskı yapması darlığa yol açabilir. Her iki durumda da sonuç, idrar akışının yavaşlamasıdır.
Doğumsal darlıkta sorunlu segment genellikle birkaç milimetre ile birkaç santimetre arasındadır. Bu bölümde kas lifleri düzensiz dizilmiş olabilir ve normal peristaltik hareket (kanalın dalga şeklinde kasılması) gerçekleşmez.
Alt kutup damarı (crossing vessel) kaynaklı darlık ise daha çok okul çağındaki çocuklarda ve ergenlerde görülür. Bu çocuklarda böbrek uzun süre normal görünebilir; şikâyetler, özellikle bol sıvı alındığında idrar üretimi arttığında ortaya çıkar. Daha nadir olarak üreterin havuzdan yüksek bir noktadan çıkması, kıvrılma veya polip gibi yapılar da akışı bozabilir.
Günümüzde UP darlığın büyük kısmı, gebelik takibindeki rutin ultrasonda bebeğin böbrek havuzunun geniş görülmesiyle fark edilir. Anne karnında böbrek genişlemesi saptandığında bu bir tanı değil, doğumdan sonra izlenmesi gereken bir bulgudur. Kesin değerlendirme, bebeğin doğum sonrası ultrason ve gerekirse ileri tetkiklerle yapılır.
Gebelikte saptanan böbrek genişlemesi oldukça sık görülen bir bulgudur ve ailelerde haklı bir kaygı yaratır. Ancak bu bebeklerin önemli bir kısmında genişleme doğumdan sonra azalır ya da tamamen kaybolur. Bu nedenle panik yerine planlı bir takip en doğru yaklaşımdır. Doğumdan önce çocuk ürolojisi ile görüşmek, ailenin süreci önceden anlamasına yardımcı olabilir.
Doğum sonrası ilk ultrason genellikle ilk 48 saatten sonra yapılır. Yenidoğan ilk günlerde görece az idrar ürettiği için bu dönemde yapılan ultrasonda genişleme olduğundan daha az görünebilir ve gerçek tablo gözden kaçabilir. Her iki böbrekte belirgin genişleme, tek böbrek varlığı veya mesane çıkışında tıkanıklık şüphesi gibi durumlarda ise ultrason daha erken yapılabilir.
Ultrasonda böbrek havuzunun ön-arka çapı (APD) ölçülür. Bunun yanında böbrek kalikslerinin (havuza açılan küçük odacıklar) genişleyip genişlemediği ve böbrek dokusunun (parankim) kalınlığı değerlendirilir. Bu bulgular bir araya getirilerek genişleme hafif, orta veya ağır olarak derecelendirilir. Tek bir ölçüm yerine zaman içindeki değişim daha anlamlıdır.
Hayır. Bebekte böbrek büyümesi veya böbrek havuzu genişlemesi her zaman tıkanıklık demek değildir. Birçok bebekte hafif genişleme, böbrek ve üreterin olgunlaşmasıyla aylar içinde kendiliğinden geriler. Gerçek UP darlıkta ise genişleme sürer, artar veya böbrek fonksiyonunu etkiler. Bu ayrımı yapmak için düzenli ultrason kontrolleri ve gerektiğinde sintigrafi kullanılır.
Anne karnında fark edilmeyen UP darlık, daha büyük çocuklarda aralıklı yan veya karın ağrısı, bulantı ve kusma ile kendini gösterebilir. Ağrı özellikle bol sıvı alındıktan sonra başlayabilir. İdrar yolu enfeksiyonu, idrarda kan, böbrek taşı veya karında ele gelen kitle de darlığın ilk işareti olabilir.
Bu çocuklarda en tipik tablo, ağrının ataklar hâlinde gelmesidir. Çocuk bir süre tamamen iyi görünür, ardından yan tarafında veya göbek çevresinde şiddetli ağrı ve kusma başlar. Bu ataklar tıp dilinde Dietl krizi olarak bilinir; bol su, ayran veya meyve suyu içildikten sonra böbrek havuzunun hızla dolup gerilmesine bağlıdır. Ataklar arasında yapılan ultrason normale yakın görünebileceği için, mümkünse ağrı sırasında görüntüleme yapılması tanıya önemli katkı sağlar.
Sık görülen belirtiler şunlardır:
Tekrarlayan karın ağrısı ve kusma bazen sindirim sistemi sorunu sanılabilir; benzer atakları olan çocuklarda böbrekler de incelenmelidir.
UP darlık tanısı ultrason ve diüretikli böbrek sintigrafisiyle konur; reflü şüphesinde ayrıca işeme sistoüretrografisi yapılır. Ultrason genişlemenin derecesini gösterir. Sintigrafi böbreğin toplam fonksiyondaki payını ve idrarın ne kadar iyi boşaldığını ölçer. Reflü şüphesinde ise mesaneden böbreğe idrar kaçışını göstermek için işeme sistoüretrografisi yapılır.
Ultrason radyasyon içermez, ağrısızdır ve tekrar tekrar yapılabilir. Böbrek havuzu ile kalikslerin genişliği, parankim kalınlığı, üreterin görünüp görünmediği ve mesanenin durumu bu yöntemle değerlendirilir. Üreter genişlemiyor ve genişleme yalnızca böbrek havuzunda sınırlıysa, sorunun bileşke bölgesinde olma olasılığı artar. Karşılaştırma için ölçümlerin mümkünse aynı merkezde yapılması yararlıdır.
Böbrek sintigrafisi, damar yoluyla verilen çok düşük dozda işaretli bir maddenin böbrekler tarafından nasıl tutulduğunu ve atıldığını gösteren bir nükleer tıp tetkikidir. Çocuklarda en çok MAG3 sintigrafisi kullanılır; bazı merkezlerde DTPA da tercih edilebilir. Çekim sırasında idrar söktürücü (diüretik) verilerek böbreğin yük altında nasıl boşaldığı izlenir.
Bu tetkik iki önemli bilgi verir: Her bir böbreğin toplam fonksiyona katkısı (diferansiyel fonksiyon) ve idrarın böbrekten atılım eğrisi. Yenidoğanda böbrekler henüz olgunlaşmadığı için sintigrafi genellikle bebeğin birkaç haftalık olmasından sonra planlanır. Sonuçlar tek başına değil, ultrason bulgularıyla birlikte yorumlanır.
İşeme sistoüretrografisi (VCUG), mesaneye ince bir sonda ile kontrast madde verilip işeme sırasında röntgen çekilmesidir. Her UP darlık şüphesinde gerekmez. Üreterin de genişlemesi, ateşli idrar yolu enfeksiyonu öyküsü veya iki taraflı genişleme gibi reflü ya da mesane çıkış sorunu düşündüren durumlarda istenir.
UP darlıkta karar; böbrek fonksiyonu, genişlemenin seyri ve çocuğun belirtilerine göre verilir. Fonksiyonu korunmuş, belirti vermeyen ve genişlemesi sabit kalan ya da azalan böbreklerde düzenli takip çoğu zaman yeterlidir. Fonksiyonda azalma, artan genişleme, ağrı, tekrarlayan enfeksiyon veya taş varsa ameliyat gündeme gelir.
Takip, “hiçbir şey yapmamak” anlamına gelmez. Bu dönemde belirli aralıklarla ultrason, gerekirse tekrar sintigrafi yapılır ve çocuğun genel durumu izlenir. Takip sırasında böbrek fonksiyonunda düşüş görülmesi, cerrahiye geçiş için önemli bir işarettir. Kararın her çocukta ayrı değerlendirilmesi ve aileyle birlikte verilmesi esastır.
| Takip uygun olabilecek durumlar | Ameliyat düşünülen durumlar |
|---|---|
| Böbrek fonksiyonu korunmuş | Böbrek fonksiyonu azalmış veya takipte düşüyor |
| Genişleme hafif-orta, sabit veya geriliyor | Genişleme kontrollerde artıyor |
| Çocukta belirti yok | Aralıklı ağrı, kusma atakları (Dietl krizi) |
| İdrar yolu enfeksiyonu yok | Tekrarlayan veya ateşli idrar yolu enfeksiyonu |
| Böbrek dokusu kalınlığı korunuyor | Böbrek taşı veya parankimde incelme |
| Sintigrafide boşalım kabul edilebilir | Belirgin tıkanıklık bulgusu ile birlikte fonksiyon kaybı |
Koruyucu (profilaktik) antibiyotik her bebeğe rutin olarak verilmez. Genişlemenin derecesi, üreterin de genişlemiş olup olmaması, reflü varlığı, bebeğin cinsiyeti ve sünnet durumu gibi etkenler birlikte değerlendirilerek karar verilir. Antibiyotik başlansa bile süresi ve gerekliliği takip sırasında yeniden gözden geçirilir.
UP darlığı ameliyatı olan piyeloplasti, darlık bulunan bölümün çıkarılması ve sağlıklı üreterin böbrek havuzuna geniş bir ağızla yeniden bağlanmasıdır. Damar baskısı olan çocuklarda üreter, damarın önüne alınarak bağlanır. Ameliyat genel anestezi altında yapılır ve idrarın böbrekten üretere rahatça akmasını kalıcı olarak sağlamayı amaçlar.
Bu yöntemde sorunlu segment tamamen çıkarıldığı için idrarın havuzdan üretere geçişi rahatlar. Gerekirse aşırı genişlemiş böbrek havuzunun bir kısmı da küçültülür. Ameliyatın amacı böbreğin mevcut fonksiyonunu korumak, belirtileri gidermek ve enfeksiyon ile taş riskini azaltmaktır.
Piyeloplasti açık ya da kapalı yöntemle yapılabilir. Açık cerrahide küçük bir kesiden doğrudan böbreğe ulaşılır; özellikle küçük bebeklerde sık tercih edilen, güvenilir bir yöntemdir. Kapalı piyeloplasti ise küçük deliklerden kamera ve ince aletlerle yapılır. Bu grupta laparoskopik piyeloplasti ve robot yardımlı piyeloplasti yer alır.
Kapalı yöntemlerde yara izinin daha küçük olması ve iyileşme sürecinin bazı çocuklarda daha konforlu geçmesi avantaj olarak öne çıkar. Hangi yöntemin seçileceği; çocuğun yaşı ve kilosu, anatomisi, daha önce geçirilmiş ameliyatlar ve merkezin deneyimine göre belirlenir. Her iki yaklaşımda da amaç aynıdır: Daralmış bölümü çıkarıp geniş ve sızdırmaz bir bağlantı oluşturmak.
Ameliyat sırasında, yeni bağlantının iyileşmesi süresince idrarın rahat akmasını sağlamak için genellikle geçici bir JJ stent (böbrekten mesaneye uzanan ince, yumuşak bir tüp) yerleştirilir. Stent dışarıdan görünmez. Birkaç hafta sonra, çoğu zaman kısa bir anestezi altında mesaneden kamerayla girilerek çıkarılır. Bazı durumlarda dışarıya açılan geçici bir dren veya farklı bir stent tercih edilebilir.
Piyeloplasti sonrası takip, ultrason ve gerektiğinde böbrek sintigrafisi ile yapılır. Ameliyat çoğu çocukta başarılıdır; ancak böbrek havuzunun küçülmesi zaman alır ve genişlik bir süre devam edebilir. Önemli olan, kontrollerde genişlemenin artmaması, böbrek fonksiyonunun korunması, idrarın rahat boşalması ve çocuğun şikâyetlerinin geçmesidir.
İlk kontrol ultrasonu genellikle stent çıkarıldıktan birkaç hafta sonra yapılır. Sonraki aylarda aralıklı ultrason kontrolleri sürdürülür, gerek görülürse sintigrafi ile boşalım yeniden değerlendirilir. Takip süresi çocuğa göre değişir; nadir de olsa bağlantı yerinde yeniden daralma gelişebileceği için kontrolleri aksatmamak önemlidir. Ateşli enfeksiyon, yeniden başlayan yan ağrısı veya kusma ataklarında beklemeden doktora başvurulmalıdır.
Gebelikte bebeğin böbreğinde genişleme saptandığında, doğumdan sonra çocuk ürolojisi takibi planlanmalıdır. Daha büyük çocuklarda tekrarlayan yan veya karın ağrısı, kusma atakları, ateşli idrar yolu enfeksiyonu ya da idrarda kan görülmesi değerlendirme gerektirir. Yüksek ateş veya geçmeyen ağrı ile kusma gibi belirtiler ise acil başvuru nedenidir.
Aşağıdaki durumlarda doktora başvurulmalıdır:
Acil uyarı işaretleri:
UP darlık şüphesinde çocuk cerrahisi veya çocuk ürolojisi uzmanına başvurulmalıdır. Bu uzmanlar ultrason ve sintigrafi sonuçlarını birlikte değerlendirir, takip ya da ameliyat kararını verir ve gerekirse piyeloplastiyi gerçekleştirir. Doğum öncesi saptanan böbrek genişlemelerinde bu uzmanla görüşmeye gebelik sırasında başlanabilir ve doğum sonrası plan önceden yapılabilir.
Takip sürecinde çocuk doktoru, radyoloji ve nükleer tıp uzmanları ile birlikte çalışılır. Ancak tedavi planının tek bir merkezde, bu konuda deneyimli bir çocuk ürolojisi ekibi tarafından yönetilmesi, aileye hem tutarlı bilgi hem de doğru zamanlama sağlar.
Hafif böbrek genişlemelerinin önemli bir kısmı, özellikle bebeklik döneminde zamanla geriler. Gerçek ve belirgin bir darlık ise genellikle kendiliğinden düzelmez. Hangi grubun hangisi olduğunu anlamak için düzenli ultrason ve gerekirse sintigrafi ile takip gerekir. Çoğu bebekte hayır. Böbrek fonksiyonu korunuyor, genişleme artmıyor ve bebekte enfeksiyon gibi sorunlar yoksa takip ile ilerlemek mümkündür. Ameliyat kararı, kontrollerde fonksiyon kaybı veya artan genişleme gibi bulgulara göre verilir. Sintigrafide kullanılan işaretli madde çok düşük dozdadır ve çocuklar için güvenli kabul edilir. Madde kısa sürede idrarla vücuttan atılır. Çekim sırasında damar yolu açılması ve çocuğun bir süre hareketsiz kalması gerekir; küçük çocuklarda bu süreç ekip tarafından kolaylaştırılır. Kalış süresi; çocuğun yaşına, kullanılan yönteme ve ameliyat sonrası iyileşmeye göre değişir. Çoğu çocuk birkaç gün içinde taburcu edilir. Kapalı yöntemlerde iyileşme bazı çocuklarda biraz daha hızlı olabilir. Ameliyatın temel amacı, böbreğin mevcut fonksiyonunu korumak ve idrar akışını rahatlatmaktır. Böbrek havuzu zamanla küçülür, ancak bazı çocuklarda bir miktar genişlik uzun süre kalabilir. Bu durum tek başına başarısızlık anlamına gelmez; asıl önemli olan fonksiyonun korunması ve belirtilerin geçmesidir. UP darlık çoğunlukla tek taraflıdır ve diğer böbrek genellikle normal çalışır. Nadiren iki taraflı olabilir; bu durumda takip daha yakından yapılır. Bu nedenle değerlendirmede her iki böbrek de ayrı ayrı incelenir. Hayır, çocuğun yaşına uygun şekilde normal sıvı alması önerilir. Sıvı kısıtlaması gereksizdir ve faydası yoktur. Ancak bol sıvı sonrası ağrı ve kusma atakları oluyorsa bu durum mutlaka doktorunuza bildirilmelidir. UP darlık kendiliğinden geçer mi?
Bebeğimde hidronefroz var, hemen ameliyat olması gerekir mi?
Böbrek sintigrafisi çocuğuma zarar verir mi?
Piyeloplasti ameliyatından sonra hastanede ne kadar kalınır?
Ameliyattan sonra böbrek tamamen normale döner mi?
UP darlık diğer böbreği de etkiler mi?
Takip döneminde çocuğumun su içmesini kısıtlamalı mıyım?
Sünnet • Kasık Fıtığı • İnmemiş Testis • Hidrosel • Laparoskopik Kasık Fıtığı • Hipospadias
Çocuklarda böbrek taşları, idrarın içindeki bazı mineral ve maddelerin yoğunlaşarak kristalleşmesi sonucunda böbrekte veya idrar yollarında ...
Gömülü penis, penisin gerçek boyutu normal olmasına rağmen çevre dokuların etkisiyle dışarıdan daha küçük görünmesi durumudur. Bu görünüm ço...
Hipospadias nedir sorusu, erkek çocuklarda doğumdan itibaren görülebilen bir gelişim farklılığı fark edildiğinde gündeme gelir. Aileler çoğu...
Sitemizde zorunlu çerezlerin yanı sıra, yalnızca onay vermeniz hâlinde ziyaret istatistikleri ve reklam ölçümü için çerezler kullanılır. Ayrıntılar: Çerez Politikası.